Y fforman, Gwaith Copr yr Hafod (1841)

Author: Professor Huw Bowen, narrated by Trevor Jones


John Thomas ydw i. Dwi’n bum deg naw oed ac yn fforman yng ngwaith copr yr Hafod. Mae hi’n un wyth pedwar un a dwi wedi bod yn gweithio yma am chwe mlynedd ar hugain.

‘Dwi’n edrych ar ôl y bechgyn a’r merched sy’n labro o gwmpas y gweithfeydd. Dwi’n eu rhoi ar waith ac yn cofnodi eu hamser. Mae ganddon ni ryw gant tri deg o fechgyn a merched o dan ddeunaw oed. Mae ‘na ryw chwe deg o fechgyn a saith deg o ferched ac mae tua hanner ohonyn nhw o dan dair ar ddeg oed.

Y gwaith caletaf sy’n cael ei roi i’r bechgyn yw gweithio calchgynnydd neu’r ffwrnais. Bechgyn rhwng tair ar ddeg ac un ar bymtheg oed sy’n gwneud hyn gan fwyaf. Mae’r tyrn yn para am ddau ddeg pedwar awr ac mae angen iddyn nhw dendio’r ffwrneisi bob dwy awr. Gallan nhw gysgu am awr, o bosib ddwywaith neu deirgwaith yn y nos. Maen nhw’n gweithio chwe tyrn un wythnos ac wyth y nesaf ac yn cael hanner coron am bob tyrn dwbl o ddau ddeg pedwar awr.

Mae’r bechgyn a’r merched ieuengaf yn cael eu cyflogi i wthio’r glo a’r lludw ar gyfer y ffwrneisi sy’n cael eu gweithio gan eu tadau, ac mae’r rhan fwyaf o’r plant sy’n cael eu cyflogi yn blant i’r gweithwyr neu i rai sydd wedi bod yn gweithio yma. Dydyn ni ddim yn ystyried bod y plant yn cael eu gorweithio ond dydyn ni ddim yn credu ei fod yn lle addas i ferched weithio ynddo gan ei fod yn eu gwneud yn anaddas ar gyfer pob gwaith arall.

Mae cymeriad y dynion a’u gwragedd yn afradlon ar y cyfan. Mae’r dynion braidd yn hoff o yfed ac mae’r menywod yn rheolwyr gwael. Mae’r glowyr i weld yn cynilo mwy o arian na’r gweithwyr copr er nad ydyn nhw’n ennill cymaint. Ond rhaid i’r dynion copr, fodd bynnag, yn sgil natur eu gwaith, fyw yn well ac maen nhw’n treulio mwy o ddillad, yn enwedig esgidiau. Crysau gwlanen fyddan nhw’n eu gwisgo gan fwyaf, gan dreulio pedwar crys yn ystod y blynyddoedd lle bydd dau’n gwneud y tro i’r glowyr.

Source: Children’s Employment Commission (1842)

Back to Voices of the Past >

SHARE IT:

Leave a Reply

You can use these tags: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>